Tag Archives: ολιστική θεώρησηση

Πεταλούδες, Δίκτυα και Αβεβαιότητα στον 21ο αιώνα

Standard

Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι

Είμαστε οι παραγεμισμένοι άνθρωποι

Που σκύβουνε μαζί.

Καύκαλα με άχερα γεμάτα, αλίμονο!

Οι στεγνές μας φωνές

Σαν ψιθυρίζουμε μαζί

Είναι ήσυχες και ασήμαντες

Σαν τον αγέρα στο ξερό χορτάρι

Ή σε σπασμένα γυαλικά των ποντικών ποδάρι

Μες στο ξερό μας το κελάρι

Θ. Σ. ΕΛΙΟΤ (Η ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ, Οι κούφιοι άνθρωποι)

Ο τίτλος της παρουσίασης «πεταλούδες, δίκτυα και αβεβαιότητα» φιλοδοξεί να αποδώσει συνοπτικά τις τρομακτικές δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά μας στον 21ο αιώνα, αλλά και τις αβεβαιότητες που ενδημούν σε όλα τα συστήματα και σε όλες τις κλίμακες της ζωής μας, των κοινωνικών συστημάτων, στην πολιτική, στην τέχνη.

Ο κύκλος ανοίγει.

Από την πρώτη μέρα που διδάσκω στο φιλόξενο και πραγματικά καινοτόμο τμήμα μας επαναλαμβάνω με έμφαση «όχι μόνο MKT, αλλά και ποίηση, όχι μόνο Management, αλλά και ζωγραφική, όχι μόνο οικονομικά, αλλά και γνώση της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας.

Έχουμε, στα πλαίσια της αναγωγιστικής επιστήμης, ξεχάσει, -αν είχαμε μάθει και ποτέ- να σκεφτόμαστε ολιστικά. Απομονώνουμε κομμάτια της πραγματικότητας, τα αναλύουμε και αφού κατανοήσουμε τα επιμέρους «μερικά», συγκολλώντας τα, θεωρούμε ότι κατανοήσαμε και το ολικό. Ποιότητα ή ποσότητα; Άσπρο ή μαύρο; Χριστιανός ή μουσουλμάνος; Πάντα στη μέση θα υπάρχει ένα διαζευκτικό «ή» και συνήθως μόνο 2 δυνατότητες και μια τελικά επιλογή μιας και συνήθως είναι «αμοιβαίως αποκλειόμενες επενδύσεις», όπως αναφέρεται στην επενδυτική πρακτική.

Όμως, ζούμε σε μια πραγματικότητα πολλαπλών δυνατοτήτων και επιλογών. Το «δίκτυο» με την πραγματική του έννοια είναι το μοναδικό εταιρικό μοντέλο που μπορεί να οργανώσει ένα κόσμο που χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, πολυπλοκότητα και ποικιλομορφία, όπως αναφέρει ο Τζέρεμυ Ρίφκιν[1]. Οι σύγχρονες «αναπτυγμένες» κοινωνίες και οικονομίες χαρακτηρίζονται από την έντονη παρουσία πολυπλοκότητας και αλληλεξάρτησης. Οι μοναχικοί καβαλάρηδες τύπου Λούκυ Λουκ τείνουν να περιοριστούν δραματικά, αν όχι να εκλείψουν. Άντ’ αυτού το συνεργατικό μοντέλο των Αστερίξ και Οβελίξ δείχνει πιο κατάλληλο για τους απαιτητικούς καιρούς που διανύουμε. Τα συνεργατικά οικονομικά μοντέλα απλώνονται στο χωροχρόνο με πολυεπίπεδη παρουσία.

Η Θεωρία Συστημάτων παρέχει τα εργαλεία πλοήγησης για τον απαιτητικό στίβο του 21ου αιώνα. Η τρωτότητα ενός συστήματος μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με την καλλιέργεια και ενδυνάμωση δομών αρμοστικότητας/ανθεκτικότητας. Τέτοιες δομές μπορεί να είναι οι θεσμοί, οι επιχειρήσεις, η περιβαλλοντική προστασία κλπ.

Το γραφειοκρατικό μοντέλο, που αν και πνέει τα λοίσθια αλλού, στη χώρα μας κυριαρχεί και θα περάσουν αρκετά χρόνια μέχρι να εμφιλοχωρήσει στη Δημόσια Διοίκηση, αποτελεί πρωταρχική πηγή ανάσχεσης της μεταρρύθμισης της κοινωνικών και πολιτικών δομών.

«Όλα κάτω από τον Ουρανό[2]».

Αν και νιώθουμε ανίσχυροι στον καταιγισμό των εξελίξεων καλούμαστε να δημιουργήσουμε νησίδες ασφαλείας στον ασαφή ωκεανό της πληροφορίας. Η πληροφορία μπορεί να τιθασευτεί στα πλαίσια ενός «Νέου Παραδείγματος Γνώσης», διαφορετικής από αυτής που έχουμε συνηθίσει στα πλαίσια της αιτιοκρατικής ανάλυσης. Η παραδοχή «μικρή αιτία-μικρό αποτέλεσμα» έχει παρέλθει χωρίς γυρισμό. Καλούμαστε να μιλήσουμε μια νέα γλώσσα και για να γίνει αυτό εφικτό πρέπει να μάθουμε ένα καινούργιο λεξιλόγιο. Πρέπει να αφήσουμε πίσω μας μακροχρόνιες παρελθοντικές παραδοχές για το ποιος είναι φίλος, ποιος είναι εχθρός, τι είναι η κερδοφορία, τι είναι η κοινωνία μας και να προχωρήσουμε σε δομές συνεργατικότητας και δικτύωσης. Το νόημα της ιστορίας με τις ράβδους στα χέρια του ετοιμοθάνατου πατέρα που όσο αυξάνονταν τόσο δυσκολότερο ήταν να σπάσουν, πρέπει να γίνει κτήμα μας. Η λογική «ο θάνατός σου η ζωή μου», ή «κερδίζω-χάνεις» πρέπει να μετεξελιχθεί στη λογική «ζήσε και άσε τους άλλους να ζήσουν» και τελεολογικά να καταλήξει στη λογική «όλοι πρέπει να ζήσουμε».

Η συνθετότητα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε καθημερινά δημιουργεί την αίσθηση του ανέφικτου ή της αδυναμίας ουσιαστικής αντιμετώπισής τους. Η στερεοτυπική φράση «Εγώ θα σώσω τον Κόσμο;» δηλωτική της αδυναμίας δράσης ή απροθυμίας πολλών να ασχοληθούν με οτιδήποτε πέρα από τη στενή σφαίρα του ιδιωτικού, επιτρέπει την εισβολή και εγκαθίδρυση μιμιδίων αποδόμησης του κοινωνικού ιστού και την ανάπτυξη ισχυρών αρνητικών αντιδράσεων από αυτούς που έχουν βολευτεί με το σημερινό status quo. «Σκέψου Παγκόσμια-δράσε Τοπικά» ή «Εγώ θα σώσω μόνος μου τον Κόσμο» που έλεγε και ο Καζαντζάκης.

Το πρώτο πρόβλημα της εποχής μας είναι το οικονομικό. Ακολουθεί το οικολογικό πρόβλημα. Τρίτο στη σειρά το κοινωνικό πρόβλημα ακολουθούμενο από το πολιτικό πρόβλημα. Πέμπτο μεγάλο πρόβλημα είναι το εκπαιδευτικό, με συνακόλουθα το πολιτισμικό και το ερωτικό πρόβλημα. Το παιχνίδι της εκπαίδευσης-Παιδείας είναι και παιχνίδι του Κόσμου. Κατά τον Ηράκλειτο η μόνη αληθινή πραγματικότητα είναι η αλλαγή. Ή αλλιώς για να μείνουν τα πράγματα ως έχουν αυτά πρέπει να αλλάξουν. Ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε είτε τα παραπάνω μεγάλα προβλήματα, είτε τα μικρότερα που εμφανίζονται μπροστά μας καθημερινά δεν πρέπει να είναι αποσπασματικός και με περιορισμένη οπτική γωνία. Το εκπαιδευτικό πρόβλημα είναι κοινωνικό και πολιτικό, πολιτισμικό και οικολογικό.

Η συνθετότητα των σημερινών προβλημάτων προκύπτει από τη συσσώρευση:

· Παρελθοντικών προβλημάτων που δεν επιλύθηκαν ποτέ

· Παρελθοντικών σωστών (λανθασμένων) προβλημάτων που επιλύθηκαν με λανθασμένο τρόπο

· Προβλημάτων που δεν έχουν τεθεί ακόμη ή δεν έχουν γίνει ακόμη ορατά.

· Η αλλαγή του κόσμου και του τρόπου σκέψης και δράσης

Δυστυχώς τα προβλήματα Ε3 ενδημούν και θάλλουν ολόγυρα μας. Από την προσωπική μας ζωή μέχρι τη διεθνή πολιτική και τη διεθνή οικονομία. «Όλα κάτω από τον Ουρανό».

Δεν υπάρχουν όμως μόνο προβλήματα. Υπάρχουν και τρομακτικές ευκαιρίες. Ευκαιρίες για όλους μας. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε ότι πρέπει να παίξουμε ένα καινούργιο παιχνίδι, με κανόνες διαρκώς μεταβαλλόμενους. Φανταστείτε το σκάκι να παίζεται σε τρεις ή περισσότερους διαφορετικούς πίνακες από πέντε παίκτες και ο Πύργος να έχει τη δυνατότητα να κινείται και διαγωνίως. Αυτή τη νέα εκδοχή του παιχνιδιού την αποδέχονται όλοι οι άλλοι σκακιστές και εσείς εξακολουθείτε να απαιτείτε να παίζετε με ένα μόνο αντίπαλο σε ένα μόνο πίνακα με τον πύργο να κινείται μόνο οριζόντια. Γρήγορα ή όχι θα πρέπει να προσαρμοστείτε στη νέα σκακιστική πραγματικότητα ή να αποχωρήσετε. Όμως, τα νέα δικτυακά παιχνίδια με την πολυπλοκότητά τους απαιτούν και κάποιες σταθερές αξίες και τη δυνατότητα αρμοστικότητας των συστημάτων να μην υποπίπτουν γρήγορα σε κατάσταση εντροπίας – να μην αποδομούνται- αλλά να σκέφτονται σε όρους επόμενης καμπύλης. Πρέπει ο ιδεαλισμός και ο πραγματισμός να συμπορεύονται, όπως αναφέρει ο Steven Covey. Χρειαζόμαστε στιβαρές ηγεσίες με όραμα, με «λογισμό και μ’ όνειρο» όπως αναφέρει ο ποιητής, ικανές να αντιμετωπίζουν το καθημερινό και να σχηματοποιούν το αύριο. Ικανές να επικοινωνούν το όραμα σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας και της πολιτείας. Χρειαζόμαστε τη φρεσκάδα των νέων και την εμπειρία των παλιών. Όλοι θα πρέπει να είναι διατεθειμένοι να μαθαίνουν και να ξεμαθαίνουν διαρκώς κρατώντας στο ατομικό και στο συλλογικό υποσυνείδητο την έννοια της ανθρωπιάς και τη δημιουργία δυνατοτήτων για όλους. Οι κοινωνικοί αποκλεισμοί καθώς και οι αποκλεισμοί από τις πλουτοπαραγωγικές πηγές, έχουν ενταθεί και καλούμαστε να σκεφτούμε και να πράξουμε με σύνεση και αποτελεσματικότητα. Αντί να χτίζουμε τείχη και να αποκόπτουμε ανθρώπους από την κάλυψη βασικών βιοτικών αναγκών, ενώ, παράλληλα πετιούνται στις χωματερές μυριάδες τόνων τροφίμων και χρήσιμων άλλων υλικών, ας εξετάσουμε σοβαρά τη δυνατότητα δημιουργίας θεσμών και κοινωνικών υποδομών, όχι απαραίτητα κρατικών μιας και το έθνος-κράτος υποχωρεί άτακτα, ικανών να ανακόψουν την εξαθλίωση των άλλων και τη μελλοντική δική μας.

Ας αρχίσουμε να κλείνουμε τον κύκλο.

Το έθνος–κράτος και ο αγοραίος καπιταλισμός, οι βασικοί πυλώνες της βιομηχανικής επανάστασης και του μοντερνισμού υποχωρούν. Τα έθνη υποχωρούν έναντι των δικτύων. Η οικονομία και οι κλασικοί κανόνες της αντικαθίστανται σταδιακά από τη δικτυακή οικονομία. Τα δίκτυα υπάρχουν για να συνενώνουν πόρους, γνώση, δημιουργικότητα, στόχους. Ας αναλογιστούμε τη διαφορά ενός νευρώνα και ενός εγκεφάλου. Ό,τι ισχύει με τις εγκεφαλικές συνάψεις ισχύει και με τις οικονομικές και κοινωνικές συνάψεις. Οι τεχνολογίες της επικοινωνίας και της πληροφορίας εντείνουν την συν-ανταγωνιστικότητα μέσω της δικτυακής φύσης οργάνωσης των κοινωνιών στη “λογική κερδίζω-κερδίζεις,” ενώ οι αγορές είναι καθαρά ανταγωνιστικές με τη λογική κερδίζω-χάνεις. Αυτή είναι η διαφορά της θεώρησης της πολυπλοκότητας από τη μηχανιστική παράδοση.

Στη μηχανιστική θεώρηση επικρατεί η αίσθηση υπεροχής, στην πολυπλοκότητα υπερισχύει η αίσθηση της υποχρέωσης.

Ο κύκλος κλείνει, τουλάχιστον για απόψε.

Η ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες, (SDIC) ή μεταφορικά μιλώντας, το φαινόμενο της πεταλούδας, αποτελεί τον φυσικό κανόνα. Δεν μπορούμε να μιλάμε για προβλεψιμότητα όταν σήμερα τα δεδομένα αλλάζουν σε ρυθμούς νανοδευτερολέπτου (10-9) και πικοδευτερολέπτου (10-12). Παλιά οι κοινωνίες όριζαν το χρόνο με βάση τις αγροτικές εργασίες της σποράς, της συγκομιδής, της αγρανάπαυσης. Σήμερα τις ορίζουν με βάση τη λειτουργία των χρηματιστηριακών ηλεκτρονικών αγορών. Σε αυτό το νέο πολύπλοκο περιβάλλον με τις πολλαπλές πραγματικότητες που ο όγκος της πληροφορίας μιας εφημερίδας σήμερα ξεπερνάει κατά πολύ το σύνολο της πληροφορίας που λάμβανε ένας άνθρωπος σε όλη του τη ζωή πριν από 400 χρόνια, καλούμαστε να λειτουργήσουμε.

Η νέα οργανωσιακή θεώρηση είναι βιολογική-οικολογική. Βέβαια αφού κατορθώσαμε μέσα σε 60 χρόνια να προκαλέσουμε περισσότερες βλάβες στο γήινο οικοσύστημα απ’ ότι από την αρχή της ανθρώπινης παρουσίας στον πλανήτη μέχρι το 1950, τώρα οι επιχειρήσεις στρέφονται στην εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) και στις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης. Οι επιστήμες αρχίζουν σταδιακά να γίνονται ολιστικές από αναγωγιστικές. Πλέον, η αφθονία αυξάνει την αξία σε αντίθεση με την κλασική οικονομική θεώρηση που πρέσβευε ότι όσο μεγαλύτερη η προσφορά τόσο μικρότερη η αξία. Ας αρχίζουμε να μοιράζουμε τα πράγματα και τότε ίσως αυξηθεί και ο πλούτος. Η ριζοσπαστικοποίηση της οικονομίας επέρχεται μέσω των δικτύων. Οι αλλαγές αυτές περνάνε τόσο στην ηγεσία σε επιχειρήσεις όσο και στη διακυβέρνηση κρατών. Οι συμβιωτικές αλληλεπιδράσεις, παράγοντες επιβίωσης στην φυσική οικολογία, θα αποτελέσουν σημεία αιχμής στις οργανώσεις του 21ου αιώνα. Η κατανεμημένη κυψελοειδής γνώση, τα clusterings και τα δίκτυα θα αποτελέσουν την οριστική ταφόπλακα στο μνημείο της βιομηχανικής και μεταβιομηχανικής θεώρησης της εργασίας, της τεχνολογίας και των μοναχικών καβαλάρηδων.


[1] Ρίφκιν Το Ευρωπαϊκό όνειρο, σελ 306

[2] «ο Ήρωας» του Ζαν Γιμού (ταινία)

Advertisements