Κριτική Έκθεση του ‘Νόμου της Πτωτικής Τάσης του Ποσοστού Κέρδους’ του K. Marx:Κατανομή Εισοδήματος, Επισώρευση Κεφαλαίου και Τεχνολογική Μεταβολή στη Μακρά Περίοδο

Standard

Με κέντρο το ‘Νόμο της Πτωτικής Τάσης του Ποσοστού Κέρδους’ του K. Marx και ακτίνα τις σχετικές, βασικές έννοιες και αναλυτικά εργαλεία της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης, διαγράφεται κύκλος σχέσεων ανάμεσα στην κατανομή του εισοδήματος, την επισώρευση κεφαλαίου και την τεχνολογική μεταβολή, στη μακρά περίοδο. Συνάγεται ότι ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής δεν χαρακτηρίζεται από ορισμένη, γενική τάση μεταβολής του ποσοστού κέρδους.

‘Ένα μέγεθος ονομάζεται όριο ενός άλλου όταν το δεύτερο δύναται να προσεγγίζει το πρώτο σε μία απόσταση οσοδήποτε μικρή, αν και ένα μέγεθος δεν μπορεί να ξεπερνά ποτέ το μέγεθος που προσεγγίζει, έτσι ώστε η διαφορά μίας τέτοιας ποσότητας από το όριό της να είναι εντελώς αμελητέα.’

Jean le Rond d’ Alembert, Εγκυκλοπαίδεια (1765)

‘Ο Ντ’ Αλαμπέρ πέταξε το πέπλο του μυστηρίου που σκέπαζε το διαφορικό λογισμό, και έκανε ένα τεράστιο βήμα μπροστά.’

Karl Marx, Μαθηματικά Χειρόγραφα (1881-82)

1. Εισαγωγή

Θεωρούμε ότι δεν είναι μόνον δυνατό αλλά και μεθοδολογικά ευσταθές και γόνιμο να υποστηρίζεται ότι ο K. Marx επιχείρησε να αναπτύξει μία ολική, κριτική θεωρία, η οποία ενέχει τρεις επιμέρους, διακριτές διαστάσεις ή ‘υπο-θεωρίες’, ήτοι:

(i) περί οικονομικών διακυμάνσεων, οι οποίες προκαλούνται μόνον από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κατανομή του εισοδήματος, την επισώρευση κεφαλαίου και το ποσοστό ανεργίας (γνωστή και ως ‘θεωρία περί εφεδρικού στρατού των εργατών’ – βλ. Μαρξ, 1978, τ. 1, κεφ. 23, σσ. 634-643),

(ii)   περί τεχνολογικής μεταβολής (Μαρξ, 1978, τ. 1, κεφ. 10-22, και τ. 3, κεφ. 13-14), και

(iii)  περί ενεργού ζητήσεως (Μαρξ, 1978, τ. 2, 1985, κεφ. 17, 19, σσ. 41-67, και 20, σσ. 134-142).[1]

Κάθε μία από αυτές τις υπο-θεωρίες συγκροτείται αυτοτελώς, δηλ. σε σχετική ανεξαρτησία από τις υπόλοιπες, αλλά μόνον η ολότητά των συνιστά τη μαρξική προσπάθεια σύλληψης του τρόπου με τον οποίο όντως αναπαραγάγεται ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής. Έτσι, όταν συνυπολογίζεται στα πλαίσια της θεωρίας περί ‘εφεδρικού στρατού των εργατών’ ο παράγοντας είτε της τεχνολογικής μεταβολής ή/και της ενεργού ζητήσεως, μεταβάλλεται σημαντικά τόσο ο χαρακτήρας όσο και το είδος (η δυναμική) των προσδιοριζομένων κεφαλαιοκρατικών διακυμάνσεων και κρίσεων (βλ. π.χ. Μαρξ, 1978, τ. 1, σσ. 643-671 και τ. 3, κεφ. 15, αντιστοίχως – για σχετικές αναλύσεις, βλ. Μαριόλης, 2006α, κεφ. 4-5). Η εν λόγω ολότητα παραπέμπει, επίσης, στην αναπόφευκτη, προοπτικά, μετεξέλιξη του εξεταζόμενου τρόπου παραγωγής, συνεπεία της διάδρασης αντικειμενικών και υποκειμενικών παραγόντων (η οποία οδηγεί σε κρίσεις αποτελεσματικότητας-βιωσιμότητας και ‘νομιμοποίησης’), σε έναν ποιοτικά διαφορετικό τρόπο παραγωγής, όπου ο κοινωνικός καταμερισμός-συνδυασμός της εργασίας δεν θα μεσολαβείται από το μηχανισμό της αγοράς και την επιδίωξη, από τους επιμέρους παραγωγούς, της μεγιστοποίησης του προσδοκώμενου ατομικού ποσοστού κέρδους, αλλά θα οργανώνεται άμεσα και συνειδητά από τους ίδιους τους εργαζόμενους (βλ. π.χ. Μαρξ, 1978, τ. 1, σσ. 785-788).

Στα ακόλουθα δεν θα πραγματευθούμε κριτικά τη σύνολη θεωρία του Marx, αλλά μόνον την υπο-θεωρία του περί τεχνολογικής μεταβολής, από την οποία και συνάγεται, μάλλον άμεσα, ο ‘νόμος της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους’. Αυτός ο νόμος ενέχει, όπως το δηλώνει και ο τίτλος του, το ίδιο τελικό συμπέρασμα με την κλασική-ρικαρδιανή θεωρία περί της μακροχρόνιας τάσης του ποσοστού κέρδους (βλ. Δοκίμιο 5 του παρόντος), αλλά χαρακτηρίζεται από μία διαφορετική απόπειρα θεμελίωσης.

Καίτοι το υπαινιχθήκαμε ήδη, οφείλουμε να επιμείνουμε ρητά: είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διασαφηνισθεί εξαρχής (προς αποφυγή, μεταξύ άλλων, συγχύσεων, οι οποίες δεν είναι τόσο σπάνιες στη σχετική βιβλιογραφία) ότι η μαρξική ανάλυση της τεχνολογικής μεταβολής (και, άρα, ο προαναφερθείς νόμος) αναφέρεται στην – όπως θα λέγαμε σήμερα – ‘μακρά περίοδο’. Αυτό σημαίνει ότι ο Marx αντιπαρέρχεται, εδώ, όλους εκείνους τους παράγοντες, οι οποίοι  βρίσκονται ‘πίσω’ από το φαινόμενο των οικονομικών διακυμάνσεων, και, έτσι, υποθέτει ότι:

(i)     υφίσταται ισότητα ανάμεσα στις σχεδιαζόμενες (ή, αλλιώς, ex ante) αποταμιεύσεις και επενδύσεις,

(ii)   το επενδεδυμένο κεφάλαιο (αλλά όχι κατανάγκην και η εργασία) απασχολείται πλήρως (φυσικά, αυτή η υπόθεση αφορά σε ένα σύστημα με πάγιο κεφάλαιο),

(iii)  υφίσταται ένα διατομεακά ενιαίο χρηματικό ωρομίσθιο και ποσοστό κέρδους (αυτή η υπόθεση αφορά σε πολυτομεακά συστήματα, στα οποία, επιπλέον, η εργασία είναι ομοιογενής),

(iv)  το ενιαίο πραγματικό ωρομίσθιο συνιστά την εξωγενώς δεδομένη μεταβλητή του συστήματος και, άρα, δεν εξαρτάται από το ύψος (ή τον ποσοστιαίο ρυθμό μεταβολής) του ποσοστού ανεργίας, και

(v)   η μοναδιαία τιμή (και η εργασιακή αξία) κάθε εμπορεύματος που χρησιμοποιείται ως παραγωγική εισροή, στην αρχή της περιόδου παραγωγής, είναι ίδια με τη μοναδιαία τιμή του ως εκροής, στο τέλος της περιόδου παραγωγής (δηλ. η αποτίμηση των εμπορευμάτων γίνεται βάσει ενός ‘στάσιμου’ (‘stationary’) συστήματος εξισώσεων).

Η κριτική πραγμάτευση της μαρξικής θεώρησης περί τεχνολογικής μεταβολής-ποσοστού κέρδους δεν αποτελεί μόνον ένα ιδιαίτερο, πολυσήμαντο ‘κεφάλαιο’ της ιστορίας της οικονομικής επιστήμης. Προσφέρει επίσης τη δυνατότητα κατανόησης και περαιτέρω ανάλυσης, τόσο στο καθαρά θεωρητικό όσο και στο εμπειρικό επίπεδο, σημαντικών συσχετισμών ανάμεσα στην κατανομή του εισοδήματος, την επισώρευση κεφαλαίου και την τεχνολογική μεταβολή. Έτσι, το παρόν δοκίμιο δομείται ως εξής: στην Ενότητα 2 εντοπίζονται οι άμεσοι προσδιοριστικοί παράγοντες (proximate determinants) του ποσοστού κέρδους, στα πλαίσια ενός απλού, μονοτομεακού υποδείγματος κυκλοφορούντος κεφαλαίου. Εν συνεχεία, στην Ενότητα 3, το υπόδειγμα χρησιμοποιείται ως βάση ανάπτυξης μίας αναλυτικής κριτικής έκθεσης του μαρξικού νόμου της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. Στην Ενότητα 4 η κριτική επεκτείνεται-γενικεύεται διά της χρησιμοποίησης ενός πολυτομεακού υποδείγματος. Τέλος, η Ενότητα 5 συνοψίζει το γενικό συμπέρασμα της σύνολης διερεύνησης.

Η ενίσχυση αρκετών πλευρών της εδώ αναπτυσσόμενης επιχειρηματολογίας απαιτεί άλλοτε την εξειδίκευση και άλλοτε τη γενίκευση της συζήτησης, καθώς επίσης και την κατασκευή αριθμητικών παραδειγμάτων και αντιπαραδειγμάτων. Με τη σκέψη ότι η παράθεση αυτού του υλικού, από τη μία πλευρά, θα διασπούσε τη ροή του κειμένου και, από την άλλη πλευρά, θα ήταν χρήσιμη στον αναγνώστη, αποφασίσαμε τελικά να το περιλάβουμε υπό μορφή παραρτημάτων. Ελπίζουμε ότι ο αναγνώστης θα συμμερισθεί αυτήν την επιλογή.

Δείτε αναλυτικά τη συνέχεια στο Munich Personal RePEc Archives ΕΔΩ


[1] Αναλυτικά για αυτήν την έποψη του μαρξικού έργου, βλ. Μαριόλης (2006α, κεφ. 4).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s